Atatürk o kitabı neden çok sevdi

Atatürk o kitabı o denli çok seviyordu ki, son baskısı Koridor Yayınlarından çıkan kitabın kapağında kırmızı yerin üzerine kalın harflerle “Atatürk’ün okulların müfredatına konulmasını istediği kitap” yazıyordu.

Pekala, Atatürk o kitaptan neden bu kadar çok etkilenmişti? Neden okulların müfredatına konulmasını istemişti? Orta sınıftan gelen bir şahsın, çocukluğunda ise bir çobanın oğlu olan Rus müellif Grigoriy Petrov’un kaleme aldığı “Beyaz Zambaklar Ülkesinde” Atatürk’ü neden bu kadar etkilemişti?

BİRÇOK BİREYDEN ETKİLENDİ

Müellif Grigoriy Petrov bir meyhanecinin oğlu olup, çocukluğunda küfürden öbür bir şey duymamış ve sarhoş beşerler dışında birilerini görmemişti. Daha sonra genç ve yetenekli bir papaz oldu. Vakitle başkentte aranan ve hürmet duyulan bir vaiz olarak tanındı. Sahip olduğu hitabet yeteneği, açık fikirleri ve konuşmalarında hayati ehemmiyet taşıyan hususları ele almasıyla dikkatleri üzerine çekmekte ve halk tarafından çok sevilmekteydi. Muvaffakiyetinin sırrı kelamı fısıldar üzere söyleyen, birebir vakitte hem otoriter, hem de etkileyici sesinin sihirli tınısında saklıydı. O hayatı tekrar inşa etmek gerektiğine inanırdı ve insanları ikna etmek için yorulmadan çabaladı.

Kitabın muharriri Petrov hayatı boyunca bir bireyden çok etkilendi. O isim kanıları ve ideolojisi ile bataklıklarla dolu Finlandiya’yı beyaz zambaklar ülkesine dönüştüren Johan Vilhelm Snelman idi.

Snelman; 1806 yılında Finli bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Başlangıçta din adamı olmak istiyordu fakat daha sonra filozof olmaya karar verdi. Finlandiya’nın ulusal kalkınmasını amaçlayan niyetlerini hayata geçirmek ve ülkede yaşanan süreçleri faal bir formda etkileyebilmek için efor gösteriyordu. Hegel ideolojisine merak sardı. İsveç’te yaşadığı yıllarda bu ülkenin siyasi ve toplumsal hayatında faal bir biçimde yer aldı. Bu devirde anavatanı Finlandiya ile ilgili kapsamlı değerlendirmeler yaptı. Lund Üniversitesinde kürsü lideri olarak akademik mesleğini sürdürebilirken ülkesi Helsinki’ye gelerek uzak bir bölgede lise müdürlüğü yaptı. Nüfusu iki – üç bine sahip, postanın haftada bir geldiği küçük kentte etkin ve çok istikametli bir çalışma başlattı ve ünü bütün Finlandiya’ya yayıldı. Fin lisanında birinci halk okulunu açtı, onun sayesinde birkaç yeni okul açıldı ve iki ulusal gazete yayın hayatına başladı. Yayınladığı gazete ülkede toplumsal mevzuların konuşulduğu birinci basın organı olma özelliğine sahipti. Snelman, ideoloji profesörlüğüne atandı. Üniversitelerde özgür bir ortamın oluşması birinci icraatlarından biriydi. Sonraki yıllarda üniversite öğrencilerinin hürmet duyduğu bir hoca, önde gelen gazeteci-yazar ve Finlandiya’nın toplumsal hayatındaki yenilikleri savunan niyet başkanı olarak saygınlık kazandı. Finlandiya’da demiryollarının inşa edilmesi fikrini etkin formda savunurken, bunun sonucunda ülkenin her tarafında demiryolu üretimi sürat kazandı. Fin lisanının resmi lisan olması için lisan ıslahatını hazırladı. Para ıslahatı ile Finlandiya ulusal para ünitesine kavuştu. Snelmann, 1 Temmuz 1881’de hayata gözlerini yumdu.

Beyaz Zambaklar Ülkesinde, yoksulluğa, imkânsızlıklara ve elverişsiz tabiat şartlarına karşın, bir avuç aydının önderliğinde; askerlerden din adamlarına, profesörlerden öğretmenlere, hekimlerden işadamlarına kadar, her meslekten insanın omuz omuza bir dayanışma sergileyerek, Finlandiya’yı, ülkelerini geri kalmışlıktan kurtarmak için nasıl büyük bir çaba verdiklerini, tüm insanlığa örnek olacak biçimde gözler önüne sermekte.

KAYNAK ESER OLDU

Kitap bilhassa Yugoslavya – Bulgaristan ve Türkiye üzere ülkelerde toplumsal gelişmelerde kılavuz misyonu gördü. 1928 yılında İstanbul’daki kitapçılarda yerini aldı. Petrov’un kitabının Atatürk’ün eline nasıl geçtiği bilinmemekte. Lakin Atatürk kitabı okuduktan sonra o kadar etkilenmişti ki, kitabın ülkedeki bütün eğitim kurumlarının, bilhassa de askeri okulların ders programına dahil edilmesini emretti. Türk subayları ülkelerinde “hayatın yenilenmesi” çalışmalarında rehber olarak kabul edilen “Beyaz Zambaklar Ülkesinde” kitabını uzun yıllar boyunca mecburî kaynak eser olarak okudular.

Atatürk kitabı okuduğunda Finlandiya’nın bu destan denilecek başarısına hayran olmuş, kitabın Cumhuriyet okullarında bir rehber kitap olarak okutulmasını istemişti. Kitabın birinci basımı birkaç ayda tükenmiş, 1930’da Devlet Basımevinde fotoğraflı olarak yeni alfabeyle tekrar basılmıştı.

Türkiye’de çağdaş Türkçe ile yayınlanan kitaplar ortasında en çok okunan eser olan kitabın Fince baskısının önsözünde farklı bir örnek yer almaktaydı. 1960 yılında General Cemal Gürsel önderliğinde gerçekleşen askeri darbeden birkaç ay sonra, darbe sürecinde yer alan subayların dünya görüşünü ve eğitim düzeylerini kıymetlendirmek üzere bir anket yapıldı. Ankette yer alan sorulardan birisi “Sizi en çok etkileyen kitap hangisidir?” formunda olup, ankete katılan subayların büyük kısmı bu soruya “Beyaz Zambaklar Ülkesinde” karşılığını vermişti.

HALKLARIN TARİHİNİN YARATICISI KİMDİR

Kitapta en çarpıcı sorulardan birisi de “Halkların tarihinin yaratıcısı kimdir?” Devletlerin ve bütün insanlığın mukadderatında hayati ehemmiyete sahip olan büyük olayları kimler harekete geçirerek, yönlendiriyor. Carlyle’in dediği üzere büyük şahsiyetler ve kahramanlar mı? Veyahut bütün halkın ortak uğraşı, halk kitlelerinin sahip olduğu coşkulu yahut pasif ruh hali mi? Aslında sorunun Türkiye örneğinde açılımı şöyle; “Mustafa Kemal Atatürk olmasaydı kurtuluş savaşı kazanılabilir miydi? Halk olmasaydı Atatürk bu türlü bir başarıyı elde edebilir miydi? Carlyle, “Kahramanlar” isimli dikkate bedel kitabında kahramanlık kültü ve kültürünü övmektedir. Ona nazaran halk kitleleri cansız bir balçık yağını olup, heykeltıraş eli dokunmadığı sürece o denli kalacaktır. Ancak sonunda bir sanatkâr, büyük bir şahsiyet ve kahraman – Sezar, Napolyon, Büyük Petro, Sokrates, Hazreti Muhammed ortaya çıkar ve bu balçık yığınını eline alarak, ona çeşitli formlar verir. Beşerler ve kitlelerden istediğini yaratır. Carlyle’in yaklaşımına nazaran, bir halkın ve hatta bütün insanlığın tarihini aşikâr şahıslar ve güçlü iradeye sahip dahi beşerler, öteki deyişle kahramanlar şekillendirir. Lev Tolstoy aksi istikamette görüş belirtmektedir. Ona nazaran hayatı yaratan, yönlendiren ve bütün olayların nitelik ve akışını belirleyen güç aşikâr bireyler, Napolyonlar değil, halk kitleleridir. Aslında bu iki görüşte birbirini tamamlıyor. “Ya-ya da” değil, “hem hem de” olmalı. Kahramanlar kitleye ilham vererek, onu ateşlerken, bu ateşin kaynağı halk kitlelerinin içinden çıkan alevin kendisidir.

Kitapta bilge bir atasözüne yer verilmiştir. “Yeni periyot beraberinde yeni müzikler getirir.” Beyaz Zambaklar Ülkesinde Finlandiya’ya ve bu kitabın tesirinde kalan Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde kurulan Türkiye Cumhuriyeti’ne yeni müzikler söyletmiştir. Kitabın Atatürk üzerinde bu kadar tesirli olmasının da nedeni budur.

O nedenledir ki “Beyaz Zambaklar Ülkesinde” o vakitler o kadar çok ilgi gördü ki, Kuran-ı Kerim’den sonra en çok okunan kitap haline geldi.

Deniz Gezginci

Bir cevap yazın